: μέχρι το 1840 ο Βόλος και η Καρδίτσα δεν έχουν καθόλου χριστιανικό πληθυσμό.
Πώς ήταν οι Θεσσαλικές πόλεις πριν το 1881; Ποιο ήταν το οικιστικό τους δίκτυο, η οικονομική τους λειτουργία; Απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα, όπως και
σε άλλα δίνει η κ. Βίλμα Χαστάογλου, καθηγήτρια του τμήματος Αρχιτεκτόνων Μηχανικών της Πολυτεχνικής Σχολής του Α.Π.Θ. στο πλαίσιο εργασίας της.
Απελευθέρωση
Λίγο πριν την απελευθέρωση, αναφέρει η ίδια, το οικιστικό δίκτυο της Θεσσαλίας περιλαμβάνει πολλά χωριά και λίγα αστικά κέντρα, που λειτουργούν ως αγορές του ευρύτατου αγροτικού περίγυρου, ο οποίος αποτελούσε έναν από χους πλουσιότερους σιτοβολώνες του σουλτάνου.
Σύμφωνα με τον γνωστό ιστορικό Νίκο Σβορώνο, ήδη από τον 18ο αιώνα, η περιφέρεια του Ιστιρά (δηλαδή της εισφοράς σε σιτηρά) της Θεσσαλίας περιέκλειε τον Όλυμπο, την επαρχία της Ζαγοράς, τους κόλπους του Βόλου και του Ζητουνίου (Λαμίας) -δηλαδή το τμήμα της Θεσσαλίας που ανήκε στο μουσελιμλίκι (υπο-πασαλίκι) της Λάρισας- και έδινε 80.000 κιλά σιτηρών ετησίως. Κόμβος της περιφέρειας ήταν ο Βόλος, το σημαντικότερο λιμάνι της Θεσσαλίας, απ' όπου γινόταν η διακίνηση.
Ο χάρτης της Θεσσαλίας, συνεχίζει, του 1829 συμπληρώνει την περιγραφή της Θεσσαλίας από τον Ιωάννη Λεονάρδο του 1836.
Παρέχει μια λεπτομερή εικόνα για το δίκτυο των χερσαίων δρόμων που οργανώνεται με κέντρο τη Λάρισα και τα Φάρσαλα (Τσατάλ-τζα], καθώς και για το δίκτυο των οικισμών (με τα παλιά τους ονόματα), από τους οποίους ξεχωρίζουν για το πληθυσμιακό μέγεθος τους η Λάρισα με 25.000 τα Τρίκαλα με 12.000 και ο (Άνω) Βόλος με 5.000 κατοίκους.
Πληθυσμός
Ο Γάλλος πρόξενος της Θεσσαλονίκης Ε. Grasset εκτιμά ότι το 1850 η Θεσσαλία έχει πληθυσμό 350-400.000 ψυχές, από τις οποίες 70.000 Τούρκοι, λίγες πόλεις και 864 ελληνικά χωριά, από τα οποία 517 είναι τσιφλίκια και 347 κεφαλοχώρια. Ακόμη, σύμφωνα με στοιχεία που δημοσίευσε το 1854 η γαλλική εφημερίδα Moniteur Universes, την κορυφή της πυραμίδας των πόλεων καταλαμβάνει η Λάρισα με 28.000-30.000 κατοίκους, ακολουθούν τα Τρίκαλα με 12.000, ενώ οι άλλοι σημαντικοί οικισμοί, όπως η Τσαρίτσανη, ο Τύρναβος, τα Φάρσαλα, τα Αμπελάκια, η Ραψάνη, ο Άνω Βόλος, η Ζαγορά και η Ελασσόνα συγκεντρώνουν από 5.000 έως 2.000 κατοίκους ο καθένας. Γνωστή για τη βιοτεχνική παραγωγή της, κυρίως σε μετάξι, είναι η περιοχή του Πηλίου με τα 24 ελληνικά χωριά της.
Οι σημαντικότερες θεσσαλικές πόλεις λειτουργούν ως διοικητικά κέντρα και τοπικές αγορές της γύρω αγροτικής παραγωγής. Έχουν κατά κανόνα πολυεθνικό πληθυσμό, απαρτιζόμενο από Τούρκους, Έλληνες και Εβραίους, και εποχιακά συγκεντρώνουν και Βλάχους, ενώ μέχρι το 1840 ο Βόλος και η Καρδίτσα δεν έχουν καθόλου χριστιανικό πληθυσμό. Καθώς ακριβείς στατιστικές δεν υπάρχουν την εποχή αυτή, στοιχεία διάσπαρτα σε ποικίλες πηγές επιτρέπουν να εκτιμήσουμε τα μεγέθη των κυριότερων πόλεων: Η Λάρισα το 1850 έχει 20.000 κατοίκους, από τους οποίους
8.000 Τούρκοι, 10.000 Έλληνες και 2.000 Εβραίοι. Τα Τρίκαλα, το 1873, έχουν 10.900 κατοίκους, από τους οποίους 7.000 Έλληνες, 3.000 Τούρκοι και 400 Εβραίοι. 0 Βόλος, ασήμαντη σκάλα στις αρχές του 19ου αιώνα, το 1871 συγκεντρώνει 350 σπίτια και 440 μαγαζιά, και η Καρδίτσα το ίδιο έτος απαριθμεί 546 σπίτια.
Περιηγητές
Την εικόνα των πόλεων στις αρχές του 19ου αιώνα, προσθέτει η κ. Χαστάογλου, μας δίνουν περιγραφές περιηγητών που επισκέπτονται την περιοχή. Όπως αναφέρει ο γνωστός Άγγλος περιηγητής William Leake που αποβιβάζεται στον Βόλο το 1809, «Ο τουρκικός Βόλος εμφανίζει μεγάλην αντίθεσιν προς τας ελληνικάς κωμοπόλεις του Πηλίου όρους, ικανήν να εξαλείψη πάσαν καλήν εντύπωσιν του νεοαφιχθέντος ξένου εκ της ανθηρός του όρους απόψεως. Εκεί ευρίσκεται το Τε-λωνείον, δρόμοι στενοί, σχεδόν αδιάβατοι από τα έλη και τον δασώδη βόρβορον, οικήματα άθλεια και ερειπιώδη. Έν περιτειχισμένον μεγάλον τετράγωνον καλείται Κάστρον, συνίσταται όμως εκ χα-μηλού τείχους με πυροβολεία και περικλείει Τσαμίον με ολίγας τουρκικάς οικίας, το δε σύνολον είναι χαρακτηριστικόν του κυβερνώντος λαού.
Η μικρά αυτή πόλις καλουμένη υπό των Ελλήνων Κάστρον, υπό δε των Τούρκων Γκόλος απέχει δέκα λεπτά από των πηγών των Παγασών, από των οποίων πάλιν περίπατος τριάκοντα επτά λεπτών της ώρας διό μέσου αμπέλων και μορεών φέρει εις τα Περιβόλια, όπου Τούρκοι του Φρουρίου έχουσι τας θερινός των κατοικίας, κειμένας εν μέσω κήπων εις τους πρόποδας του Πηλίου όρους».
Στον Πρώσο περιηγητή Jakob Salomon Barthoidy που επισκέφθηκε τη Θεσσαλία το 1804, οφείλουμε την ακόλουθη περιγραφή της Λάρισας:
«Η Λάρισα κατοικείται κυρίως από Τούρκους και μετρήσαμε στην πόλη είκοσι δύο μιναρέδες. Ο πληθυσμός εκτιμάται, όπως μας είπαν, γύρω στις 25.000 ψυχές... Η πόλη της Λάρισας, όπως όλες σχεδόν οι πόλεις της Ανατολής, είναι φτιαγμένη από ξύλο και οι δρόμοι της, κοντά στη συνοικία με τις αγορές, είναι βρόμικοι, στενοί και άναρχης ρυμοτομίας. Σε αντιστάθμισμα, αφθονούν εδώ τα εμπορεύματα κάθε είδους, πιο πολύ απ' ό, τι σε άλλες αγορές... Υπάρχουν πολλοί [Εβραίοι] στη Λάρισα, μεταξύ των οποίων βρίσκονται και μερικοί πλούσιοι. Κατοικούν σε ολόκληρο συνοικισμό.
Βρίσκει κανείς εδώ ένα αντιπροσωπευτικό τμήμα αυτού του συνοικισμού, που μπορούμε να το βλέπουμε από τα παράθυρα του πανδοχείου μας. Τα μαγαζιά στη σειρά, που συγκροτούν την αγορά στις τουρκικές πόλεις, μοιάζουν σχεδόν με το μαγαζί των δύο ραφτάδων που χους βλέπουμε να επιδιορθώνουν τη φορεσιά ενός αράπη, ενώ αυτός τους παρατηρεί με την πίπα στο στόμα. Είναι καθισμένοι πάνω σε κάτι σαν ντιβάνι όμοιο μ' αυτό των καφενέδων του Βόλου και όλων σχεδόν των καφενέδων που βρίσκεις συχνά σε όλες τις περιοχές της Ανατολής. Μερικές φορές φυτεύουν κυήματα=ΚΛΗΜΑΤΑ που τους χρησιμεύουν για σκιά. Στην Αθήνα, μ' αυτό τον τρόπο προστατεύεται όλο το παζάρι, ώστε να σχηματίζει κάτι σαν καμάρα, κάτω απ' την οποία βρίσκει κανείς όλες τις χαρές της υπαίθριας ζωής, προστατευμένος απ' την κάψα του ήλιου».